Noopept: wat zegt het onderzoek echt?

Wat is Noopept?

Noopept, in de ontwikkelfase GVS-111 genoemd en in Engelstalige bronnen soms omberacetam, is geen klassiek peptide in de zin van BPC-157 of Semax. Het is een kleine synthetische verbinding waarin een Pro-Gly-dipeptidekern is voorzien van een fenylacetylgroep aan het ene uiteinde en een ethylester aan het andere. Die constructie maakt het chemisch een dipeptide-derivaat — een ester-prodrug — en niet een vrij circulerend peptide. In het lichaam wordt het verder afgebroken tot cyclo-prolylglycine, een korter, lichaamseigen molecuul waarvan onderzoekers de nootropische activiteit apart hebben getest en vergeleken met die van het uitgangsmolecuul en met piracetam^[1]. Deze nuance wordt online vrijwel nooit vermeld: Noopept wordt doorgaans in één adem genoemd met Semax en Selank, puur omdat het uit dezelfde Russische onderzoekstraditie komt en met vergelijkbare “research chemical”-marketing wordt verkocht.

De verbinding werd eind jaren tachtig en begin jaren negentig ontwikkeld door Tatjana Gudasheva en Rita Ostrovskaya, verbonden aan het V.V. Zakusov Onderzoeksinstituut voor Farmacologie in Moskou — hetzelfde instituut dat ook Semax en Selank op zijn naam heeft staan. GVS-111 werd gepatenteerd als onderdeel van een bredere reeks N-acylprolyl-dipeptiden met beschreven antiamnestische, antihypoxische en eetlustremmende effecten in diermodellen, en werd uit die reeks geselecteerd als de meest actieve kandidaat^[2].

In Rusland is Noopept sinds de jaren 2000 opgenomen in het staatsregister voor geneesmiddelen en wordt het zonder recept verkocht voor cognitieve klachten na hersenletsel of vaatproblemen^[3]. Buiten Rusland heeft het geen enkele regulatoire status. Wat in Europa en de VS onder de naam Noopept (of omberacetam) wordt aangeboden, komt uit een ongereguleerd circuit van supplementverkopers, niet uit een apotheekketen met kwaliteitscontrole.

Hoe zou het werken?

De voorgestelde werkingsmechanismen van Noopept komen vrijwel uitsluitend uit preklinisch onderzoek bij ratten en in celmodellen. Het zijn hypothesen over hoe de stof zou kunnen werken, geen bij mensen vastgestelde effecten.

De meest aangehaalde bevinding betreft neurotrofines: bij ratten ging zowel eenmalige als 28 dagen durende toediening samen met hogere mRNA-expressie van NGF en BDNF in de hippocampus, zonder dat bij herhaalde toediening tolerantie optrad. In de cortex was het effect zwakker en wisselend van richting tussen eenmalige en herhaalde dosering^[4]. De auteurs koppelen dat zelf aan een mogelijke rol bij de preventie van cognitieve achteruitgang — een interpretatie van de onderzoekers zelf, geen klinisch aangetoond effect.

Een tweede lijn gaat terug tot de oorspronkelijke dierstudiereeks waaruit GVS-111 werd geselecteerd: naast het antiamnestische effect in geheugentaken werd in diezelfde reeks een beschermende werking tegen experimenteel opgewekt zuurstoftekort in het hersenweefsel beschreven^[2]. Ook hier geldt dat het momentopnames in diermateriaal zijn; een vastgesteld werkingsmechanisme bij mensen bestaat niet.

Noopept wordt oraal goed opgenomen, in tegenstelling tot veel klassieke peptiden die door het maag-darmkanaal worden afgebroken voordat ze het bloed bereiken — vermoedelijk mede dankzij de ethylester die de verbinding beter bestand maakt tegen afbraak. Dat is een farmacologisch gegeven uit dierstudies, geen bewijs dat het middel bij mensen een cognitief effect heeft^[1].

Wat zegt het onderzoek?

De Russische literatuur over Noopept omvat tientallen dierstudies, grotendeels afkomstig van de ontwikkelaarsgroep rond Gudasheva en Ostrovskaya of onderzoekers die daarmee samenwerken. Onafhankelijke replicatie door groepen buiten dat netwerk is schaars, een patroon dat dit dossier deelt met Semax en Selank.

Bij mensen is de oogst klein en methodologisch beperkt. De meest aangehaalde studie vergeleek bij 53 patiënten van 50 jaar en ouder met milde cognitieve stoornissen door vaatlijden of traumatisch hersenletsel, Noopept met piracetam over 56 dagen. De opzet was open-label, zonder placebogroep en zonder blindering; de auteurs rapporteerden iets gunstigere scores op cognitie- en stemmingsmaten in de Noopept-groep, naast bijwerkingen als slaapstoornissen, prikkelbaarheid en bloeddrukstijgingen — bij twee deelnemers was die stijging reden om te stoppen^[5]. Een tweede, eveneens open en niet-gerandomiseerde studie volgde 60 beroertepatiënten gedurende twaalf maanden en rapporteerde na twee maanden cognitieve verbetering ten opzichte van een controlegroep; wat er na een jaar overbleef van dat verschil, is in de samenvatting niet uitgesplitst^[6].

Twee open-label studies zonder placebo-arm, met in totaal ruim 110 deelnemers, is het complete gepubliceerde klinische dossier dat bij deze research is gevonden. Er is geen enkele dubbelblinde, placebogecontroleerde studie bij mensen gepubliceerd in een internationaal peer-reviewed tijdschrift, en onafhankelijke westerse replicatie ontbreekt volledig. Dat is onvoldoende om effectiviteit vast te stellen, voor welke indicatie dan ook.

Onderstaand overzicht beschrijft uitsluitend waarop het onderzoek zich richt en waarop de Russische registratie steunt. Het zijn geen bij mensen aangetoonde effecten.

• Cognitieve stoornissen na hersenletsel of beroerte — het domein waarop de Russische registratie en de twee open-label humane studies zich richten^[5][6].
• Neuroprotectie bij experimentele zuurstoftekort — dierstudies naar bescherming van hersenweefsel tegen ischemie en hypoxie^[2].
• Neurotrofine-expressie — onderzoek naar NGF- en BDNF-expressie in de rattenhippocampus na toediening^[4].
• Geheugen- en leertaken in knaagdiermodellen — de oorspronkelijke antiamnestische testreeks waaruit GVS-111 als kandidaat werd geselecteerd^[2].

Regelgeving in Nederland en België

Noopept is nergens buiten Rusland goedgekeurd als geneesmiddel voor mensen. In Rusland staat het geregistreerd in het staatsregister voor geneesmiddelen en wordt het zonder recept verkocht^[3]; die registratie berust op een ander, nationaal beoordelingskader en staat niet gelijk aan een beoordeling door de EMA of de FDA.

De Amerikaanse FDA behandelt Noopept als niet-goedgekeurd geneesmiddel. In februari 2022 kreeg een Amerikaanse supplementverkoper een waarschuwingsbrief van de FDA omdat marketingclaims over onder meer het product “Noopept Powder” — zoals een snelle, cognitieve boost — de FDA deden concluderen dat het om een niet-goedgekeurd geneesmiddel ging, in strijd met de Amerikaanse geneesmiddelenwetgeving^[7]. Daarnaast staat de stof, onder de aanverwante naam omberacetam, op een FDA-invoeralert dat de douane opdracht geeft grondstofzendingen tegen te houden omdat ze als piracetam-achtige farmaceutische grondstof worden beschouwd, zonder goedgekeurde toepassing^[8].

De EMA heeft Noopept niet beoordeeld en niet goedgekeurd. In Nederland komt het niet voor in de Geneesmiddeleninformatiebank van het CBG^[9], in België is het niet vergund door het FAGG^[10]. Verkoop of levering voor menselijke consumptie is daarmee niet toegelaten; het etiket “research chemical” of “nootropic supplement” verandert daar niets aan.

Veiligheid en onbekenden

Over de veiligheid van Noopept bij mensen is weinig systematisch bekend, en dat is iets anders dan “het is veilig”. De twee gepubliceerde open-label studies rapporteerden geen ernstige bijwerkingen, maar wel slaapstoornissen, prikkelbaarheid en bloeddrukstijgingen die bij een deel van de deelnemers tot stopzetting leidden^[5]. Beide studies waren klein, ongecontroleerd en kort: gegevens over gebruik langer dan enkele maanden, over interacties met andere middelen of over effecten bij zwangerschap bestaan niet.

Daar komt een risico bij dat los staat van de stof zelf: wat Noopept-producten buiten Rusland daadwerkelijk bevatten. Een Amerikaanse analyse van tien losverkrijgbare cognitieve-supplementen vond vijf niet-goedgekeurde werkzame stoffen, waaronder omberacetam/Noopept, soms in hoeveelheden tot vier keer hoger dan een farmaceutische dosis en in combinatie met meerdere andere niet-goedgekeurde stoffen in één product^[11]. Dat is geen uitspraak over Noopept als molecuul, maar wel een concrete illustratie van wat “ongereguleerde markt” in de praktijk betekent: geen controle op identiteit, zuiverheid of hoeveelheid werkzame stof, en etiketten die niet te vertrouwen zijn.