Wat is Semax?
Semax is een synthetisch heptapeptide: een keten van zeven aminozuren met de sequentie Met-Glu-His-Phe-Pro-Gly-Pro. Het bestaat uit het fragment ACTH(4-7) van adrenocorticotroop hormoon, uitgebreid met een Pro-Gly-Pro-staart die de enzymatische afbraak zou vertragen. Het is daarmee afgeleid van het bredere ACTH(4-10)-fragment; de naam verwijst naar het aantal aminozuren[1].
De ontwikkeling begon in de vroege jaren tachtig aan het Instituut voor Moleculaire Genetica van de Russische Academie van Wetenschappen, eerst onder leiding van I.P. Ashmarin en later met N.F. Myasoedov als centrale figuur[1]. Dat is meer dan een historische voetnoot. Myasoedov is mede-ontwikkelaar én medeauteur van vrijwel alle sleutelpublicaties: het belangrijkste overzichtsartikel, de mechanismestudies en de klinische studies komen grotendeels uit dezelfde kring. Die belangenverstrengeling hoort meegewogen te worden bij het lezen van de literatuur, ook waar de bevindingen op zichzelf plausibel klinken.
In de jaren negentig registreerde het Russische ministerie van Volksgezondheid Semax als neusgeneesmiddel — een nationale registratie die niet gelijkstaat aan een beoordeling door de EMA of de FDA; bronnen verschillen bovendien over het exacte jaartal. De registratie is te controleren in het officiële Russische staatsregister voor geneesmiddelen[2]. De geregistreerde indicaties liggen rond acute ischemische beroerte, chronische cerebrovasculaire insufficiëntie met cognitieve klachten, en aandoeningen van de oogzenuw — voor die laatste indicatie beperkt het bewijs zich tot kleine Russische studies.
In de literatuur van de ontwikkelaars wordt gesteld dat Semax, anders dan ACTH zelf, geen hormonale (corticotrope) werking heeft[1]. Ook dat is een claim uit die onderzoekslijn: onafhankelijke westerse bevestiging ervan ontbreekt. In de EU en de Verenigde Staten heeft het middel geen enkele regulatoire status, en wat online circuleert onder de naam Semax komt uit een ongereguleerd circuit.
Hoe zou het werken?
De voorgestelde werkingsmechanismen van Semax komen vrijwel uitsluitend uit preklinisch onderzoek bij knaagdieren en in celmodellen. Het zijn hypothesen over hoe het peptide zou kunnen werken, geen bij mensen vastgestelde effecten.
De meest onderzochte hypothese betreft neurotrofines. In rattenonderzoek ging toediening samen met hogere BDNF-eiwitspiegels in de basale voorhersenen en met toegenomen fosforylering van de bijbehorende TrkB-receptor[3]. BDNF speelt een rol bij het overleven van neuronen en bij synaptische plasticiteit, en die combinatie maakt het een aantrekkelijk verhaal. Het blijft dierdata: dat dit patroon zich bij mensen op dezelfde manier voordoet, is niet aangetoond.
Een tweede hypothese gaat over modulatie van genexpressie na cerebrale ischemie. In een rattenmodel van tijdelijke afsluiting van de arteria cerebri media werden 24 uur na behandeling 394 differentieel tot expressie gebrachte genen beschreven, met onderdrukking van ontstekingsgerelateerde genen en activering van genen rond neurotransmissie[4]. Dat is transcriptomiek in een diermodel. De formuleringen die op verkooppagina’s rondgaan — over honderden of duizenden “herstelde” genen — presenteren dat als klinisch voordeel, wat het niet is.
Een derde lijn betreft interactie met melanocortinereceptoren en modulatie van dopaminerge en serotonerge systemen bij knaagdieren[1]. De receptorfarmacologie is daarbij niet eenduidig: in verschillende systemen gedraagt Semax zich als antagonist dan wel als partiële agonist, en bij mensen is het bindingsprofiel niet vastgesteld.
Wat volledig ontbreekt is farmacokinetiek. Er is geen gepubliceerd humaan onderzoek met moderne bioanalytische methoden. Cijfers over hoe snel het peptide bij mensen wordt afgebroken en welke concentraties de hersenen bereiken, zijn afgeleid van dierstudies en horen niet als humane waarden gepresenteerd te worden.
Wat zegt het onderzoek?
De publicatieomvang oogt respectabel: een zoekopdracht in PubMed levert rond de 231 records op voor “semax” en Europe PMC ongeveer 325 (peiling augustus 2026). De overgrote meerderheid daarvan is preklinisch — ratten en celmodellen — en een aanzienlijk deel komt uit dezelfde Moskouse onderzoekslijn die het peptide heeft ontwikkeld[1][3][4]. Het onderscheid tussen dier en mens is bij dit dossier daarom belangrijker dan het aantal treffers.
Bij mensen is de oogst klein. Slechts vier PubMed-records dragen het publicatietype clinical trial, alle vier Russischtalig en afkomstig uit deels overlappende onderzoeksgroepen. De grootste gepubliceerde beroertestudie omvatte 110 patiënten, verdeeld naar vroege of late revalidatie met of zonder Semax, met onder meer plasma-BDNF, motorisch functioneren en de Barthel-index als uitkomstmaten; de opzet was open en niet-gerandomiseerd[5]. De oorspronkelijke klinische studie uit 1997 zette 30 patiënten met een acute ischemische beroerte af tegen 80 patiënten op standaardtherapie, zonder placebo en zonder blindering[6]. Een Russischtalige meta-analyse uit 2018 vond acht klinische studies met in totaal 654 patiënten, maar kon er slechts drie poolen met 181 patiënten; de auteurs concluderen gunstig maar roepen zelf op tot multicentrisch, voldoende gepowerd dubbelblind onderzoek[7]. Eén record draagt het label randomized controlled trial, maar bij nalezing blijkt dat een open onderzoek zonder placebo te zijn — het label dekt de werkelijke opzet dus niet.
Er bestaat wel één placebogecontroleerd humaan onderzoek: 52 gezonde deelnemers ondergingen beeldvorming van de hersenen na eenmalige toediening van Semax, Selank of placebo, waarbij verschillen in functionele connectiviteit tussen de rechter amygdala en de rechter temporale cortex werden gezien[8]. De uitkomstmaten waren uitsluitend connectiviteitsmaten; over cognitief of klinisch nut zegt dat niets. Onafhankelijke westerse replicatie van welk werkzaamheidsresultaat dan ook ontbreekt, en ClinicalTrials.gov bevat nul geregistreerde studies met Semax[9].
Onderstaand overzicht beschrijft uitsluitend waar het onderzoek zich op richt en waar de Russische registratie op steunt. Het zijn geen bij mensen aangetoonde effecten.
- Acute ischemische beroerte en revalidatie — het best onderzochte domein, maar uitsluitend in Russische studies met open, veelal niet-gerandomiseerde opzet[5][6][7].
- Cerebrovasculaire klachten en cognitie — chronische doorbloedingsproblemen van de hersenen met cognitieve klachten — de indicatie waarop de Russische registratie mede rust[1][2].
- Aandoeningen van de oogzenuw — eveneens een geregistreerde Russische indicatie, waarvoor het gepubliceerde bewijs beperkt blijft tot kleine Russische studies[2].
- Neuroprotectie in diermodellen — neurotrofine- en genexpressieonderzoek bij ratten na experimenteel opgewekte ischemie[3][4].
- Hersenconnectiviteit bij gezonde deelnemers — beeldvormend onderzoek zonder klinische eindpunten, na eenmalige toediening[8].
Regelgeving in Nederland en België
Semax is in Rusland geregistreerd als geneesmiddel[2], maar die registratie is geen equivalent van een beoordeling door de EMA of de FDA. Een onafhankelijke regelgevingsanalyse liet zien dat elf nootropica in Rusland en de meeste GOS-landen geregistreerd zijn, terwijl in de EU alleen idebenon en in de VS alleen nimodipine goedkeuring kregen, meestal voor andere indicaties. Richtlijnen in de EU, het Verenigd Koninkrijk en de VS noemen nootropica niet als behandeloptie bij alzheimer, en de WHO Model Essential Medicines List bevat er geen enkele[10]. “Geregistreerd in Rusland” en “goedgekeurd geneesmiddel” zijn dus niet inwisselbaar.
In de EU en de EER heeft Semax geen handelsvergunning: geen centrale EMA-registratie, geen Nederlandse of Belgische vergunning, en geen vermelding in de Geneesmiddeleninformatiebank van het CBG. In de Verenigde Staten is het evenmin goedgekeurd. Op 23 en 24 juli 2026 beoordeelde het FDA Pharmacy Compounding Advisory Committee Semax voor de zogeheten 503A Bulks List; FDA-staf adviseerde de stof níét op te nemen, waarna de commissie met 8 tegen 5 en één onthouding vóór opname stemde[11]. Dat advies is niet bindend, vergt nog een volledig rulemakingtraject en gaat over grondstoffen voor apotheekbereidingen — het is geen handelsvergunning en geen uitspraak over werkzaamheid. Er staat bovendien geen enkel prospectief westers onderzoek geregistreerd[9].
Voor sporters is de situatie eerder onduidelijk dan eenduidig. Semax wordt niet bij naam genoemd op de WADA-verbodslijst van 2026. De vangnetcategorie S0 geldt voor stoffen zonder actuele goedkeuring door enige overheidsinstantie voor menselijk therapeutisch gebruik — en juist omdat er een Russische registratie bestaat, is de toepasselijkheid daarvan juridisch onhelder[12]. Sporters leggen die vraag het beste voor aan hun antidopingautoriteit: in Nederland de Dopingautoriteit, in België NADO Vlaanderen of ONAD.
In Nederland is het aanbieden of afleveren van een niet-geregistreerd geneesmiddel verboden onder de Geneesmiddelenwet; IGJ en CBG waarschuwden in september 2025 gezamenlijk voor illegaal online aanbod van medicijnen[13]. In België vonden Sciensano, het FAGG en de Universiteit Gent in online aangeboden peptiden verkeerde of niet-goedgekeurde werkzame stoffen, onjuiste hoeveelheden, verontreiniging met lood en arseen, en bacteriële besmetting[14]. Verkoop gebeurt vrijwel altijd onder de noemer “research chemical” of “niet voor menselijke consumptie” — een formulering die de juridische status niet verandert.
Veiligheid en onbekenden
Over de veiligheid van Semax buiten Rusland is weinig hards bekend, en dat is iets anders dan een gunstig veiligheidsprofiel. De FDA concludeerde in 2026 dat de stof niet goed gekarakteriseerd is en dat de beschikbare humane veiligheids- en werkzaamheidsgegevens ontoereikend zijn[11]. Gegevens over langetermijnveiligheid, reproductie- en ontwikkelingstoxicologie en gestructureerde geneesmiddelenbewaking buiten Rusland ontbreken.
De redenering die online vaak terugkomt — “het wordt in Rusland al dertig jaar gebruikt, dus het is veilig” — houdt geen stand. Afwezigheid van gemelde bijwerkingen zegt weinig wanneer er geen systeem is dat die meldingen verzamelt en publiceert. Er is bovendien geen humaan farmacokinetisch onderzoek met moderne methoden, waardoor ook basale vragen over blootstelling onbeantwoord blijven. Dat een stof is afgeleid van een lichaamseigen hormoonfragment maakt die stof niet vanzelf onschadelijk; dat is een argument over herkomst, niet over uitkomsten.
Daar komt het productrisico bij, dat losstaat van de stof zelf. Wat in Europa online wordt aangeboden komt niet uit een gereguleerde keten: er is geen toezicht op identiteit, zuiverheid, hoeveelheid werkzame stof, steriliteit of etikettering. De Belgische analyse van online aangeboden peptiden vond precies dat soort problemen, tot en met toxische verontreinigingen en bacteriële besmetting[14]. Wie iets uit dat circuit betrekt, weet niet alleen niet wat de stof doet, maar ook niet zeker welke stof het is.
Tot slot een naamsverwarring die het beoordelen bemoeilijkt: varianten die online worden aangeboden onder namen als N-Acetyl Semax Amidate zijn niet het in Rusland geregistreerde product. Naar die varianten is vrijwel geen onderzoek gepubliceerd, waardoor zelfs het beperkte Russische dossier er niet op van toepassing is.