BIOHACKINGGIDS

Kennisbank

Begrippenlijst

Artikelen over peptiden, metabole gezondheid en longevity staan vol vakjargon. Deze begrippenlijst legt de termen uit die op BiohackingGids het vaakst terugkomen — helder, feitelijk en zonder medisch advies.

Aminozuur
De chemische bouwsteen van eiwitten en peptiden. Het menselijk lichaam gebruikt twintig verschillende aminozuren, waarvan het er negen niet zelf kan aanmaken; die heten essentieel en moeten uit voeding komen. De volgorde van de aminozuren in een keten bepaalt de structuur en functie van het eiwit of peptide dat eruit ontstaat.
Angiogenese
De vorming van nieuwe bloedvaten uit bestaand vaatweefsel. Angiogenese speelt een rol bij normale processen zoals wondgenezing, maar ook bij ziekteprocessen zoals tumorgroei. In preklinisch onderzoek naar experimentele stoffen wordt angiogenese vaak genoemd als mogelijk werkingsmechanisme; of dat zich bij mensen vertaalt in een klinisch effect, is daarmee nog niet aangetoond.
Autofagie
Letterlijk ‘zichzelf opeten’: een cellulair opruimproces waarbij beschadigde eiwitten en celonderdelen worden afgebroken en hergebruikt. Autofagie wordt intensief onderzocht in verband met veroudering en vasten. Dat het proces bestaat en belangrijk is, is goed gedocumenteerd; dat het gericht stimuleren ervan bij gezonde mensen tot gezondheidswinst leidt, is niet bewezen.
Bioavailability (biologische beschikbaarheid)
Het deel van een stof dat na inname of toediening daadwerkelijk onveranderd in de bloedbaan terechtkomt. Veel stoffen worden grotendeels afgebroken voordat ze hun doel bereiken — bij peptiden is dit een bekend knelpunt in het onderzoek. Een stof kan in het lab actief zijn en in de praktijk weinig doen, simpelweg doordat er in het lichaam nauwelijks iets van aankomt.
Biohacking
Verzamelterm voor het doelbewust proberen te beïnvloeden van de eigen biologie, van alledaagse interventies zoals slaap, voeding en beweging tot experimentele stoffen. De term dekt dus zowel goed onderbouwde gewoonten als praktijken waarvoor nauwelijks bewijs bestaat. Deze site behandelt beide, maar benoemt bij elk onderwerp expliciet hoe sterk het bewijs is.
Compounding
Het op maat bereiden van een geneesmiddel door een apotheek, bijvoorbeeld wanneer een geregistreerd product niet in de juiste vorm of sterkte bestaat. In de Verenigde Staten loopt discussie over welke grondstoffen bereidingsapotheken mogen gebruiken; dat een stof in die discussie voorkomt, betekent niet dat die als geneesmiddel is goedgekeurd. In Nederland en België is magistrale bereiding aan strikte regels gebonden en voorbehouden aan apothekers.
Dubbelblind onderzoek
Onderzoeksopzet waarbij zowel de deelnemers als de onderzoekers niet weten wie de werkzame stof krijgt en wie placebo. Dat voorkomt dat verwachtingen van beide kanten de resultaten kleuren, bewust of onbewust. Dubbelblindering geldt als essentieel kenmerk van een goed uitgevoerde gerandomiseerde studie.
Evidence Score
De score van 1 tot 5 waarmee wij samenvatten hoe sterk het wetenschappelijk bewijs voor een stof of interventie is — van vrijwel uitsluitend labonderzoek (1) tot grote humane studies en meta-analyses (5). De score is nadrukkelijk geen veiligheidsoordeel en geen aanbeveling. De volledige methodologie staat op de pagina Evidence Score.
Farmacokinetiek
De studie van wat het lichaam met een stof doet: opname, verdeling over weefsels, omzetting (metabolisme) en uitscheiding. Farmacokinetische gegevens bepalen bijvoorbeeld hoe lang een stof in het lichaam aantoonbaar blijft. Voor veel experimentele stoffen ontbreken betrouwbare farmacokinetische data bij mensen vrijwel volledig — een belangrijke, vaak onderbelichte kennislacune.
GIP
Glucose-dependent insulinotropic polypeptide: een darmhormoon (incretine) dat na een maaltijd vrijkomt en de alvleesklier aanzet tot insulineafgifte. GIP wordt samen met GLP-1 onderzocht als aangrijpingspunt voor geneesmiddelen bij diabetes type 2 en obesitas; sommige geregistreerde middelen werken op beide receptoren tegelijk.
GLP-1
Glucagon-like peptide-1: een darmhormoon dat de insulineafgifte stimuleert, de maaglediging vertraagt en het hongergevoel dempt. Geneesmiddelen die dit hormoon nabootsen zijn geregistreerd voor de behandeling van diabetes type 2 en obesitas. Meer context over deze hormonen staat in onze sectie metabole gezondheid.
Glucagon
Hormoon uit de alvleesklier dat de bloedsuikerspiegel verhoogt door de lever aan te zetten tot glucoseafgifte — functioneel de tegenhanger van insuline. Samen houden beide hormonen de bloedsuiker binnen nauwe grenzen. Sommige nieuwere geneesmiddelkandidaten richten zich naast GLP-1 en GIP ook op de glucagonreceptor.
In vitro / in vivo
In vitro (‘in glas’) is onderzoek buiten een levend organisme, bijvoorbeeld in celkweek; in vivo is onderzoek in een levend organisme, meestal proefdieren. In-vitro-resultaten zeggen weinig over wat een stof in een compleet lichaam doet, en resultaten bij dieren vertalen zich lang niet altijd naar mensen. Waar een studie op de bewijsladder staat, hangt hier sterk van af.
Insulinegevoeligheid
De mate waarin cellen reageren op insuline, het hormoon dat glucose uit het bloed de cellen in helpt. Bij een lage insulinegevoeligheid (insulineresistentie) moet de alvleesklier steeds meer insuline produceren om de bloedsuiker normaal te houden, wat kan uitmonden in diabetes type 2. Beweging, voeding en slaap beïnvloeden de insulinegevoeligheid aantoonbaar.
Longevity
Onderzoeksveld dat zich richt op het verlengen van de gezonde levensduur, niet alleen de totale levensduur. Het veld combineert serieuze verouderingswetenschap met een markt vol claims die ver voor het bewijs uitlopen. Voor vrijwel geen enkele longevity-interventie is aangetoond dat die de levensduur van gezonde mensen verlengt.
Meta-analyse
Statistische techniek die de resultaten van meerdere afzonderlijke studies samenvoegt tot één overkoepelende schatting van een effect. Een goede meta-analyse staat bovenaan de bewijshiërarchie, maar de uitkomst is nooit beter dan de onderliggende studies: veel kleine, zwakke studies samenvoegen levert geen sterk bewijs op.
Mitochondriën
Celorganellen die voedingsstoffen omzetten in ATP, de energiedrager van de cel — vandaar de bijnaam ‘energiecentrales’. Afnemende mitochondriële functie wordt onderzocht als een van de mechanismen achter veroudering. Stoffen die claimen de mitochondriële functie te verbeteren, zijn daarop bij mensen zelden overtuigend getest.
Nootropic
Verzamelnaam voor stoffen die in verband worden gebracht met cognitieve verbetering, van cafeïne tot experimentele verbindingen. Het bewijs loopt per stof sterk uiteen: voor de meeste als nootropic verkochte middelen is een effect op geheugen of concentratie bij gezonde mensen niet overtuigend aangetoond.
Observationeel onderzoek
Onderzoek waarbij wetenschappers mensen volgen zonder zelf een behandeling toe te wijzen, bijvoorbeeld in cohortstudies. Observationeel onderzoek kan verbanden signaleren, maar geen oorzaak-gevolg bewijzen: mensen die een bepaald supplement nemen, verschillen vaak op tal van andere punten van mensen die dat niet doen. Correlatie is geen causatie.
Off-label
Het voorschrijven van een geregistreerd geneesmiddel voor een andere indicatie, dosering of doelgroep dan waarvoor het is goedgekeurd. Artsen mogen dit onder voorwaarden doen en het komt in de praktijk regelmatig voor. Off-label gebruik is iets fundamenteel anders dan het gebruik van stoffen die nergens als geneesmiddel zijn geregistreerd — daar bestaat geen goedgekeurde indicatie om van af te wijken.
Peer review
Het proces waarbij vakgenoten een wetenschappelijk artikel kritisch beoordelen voordat een tijdschrift het publiceert. Peer review is een belangrijk kwaliteitsfilter, maar geen garantie: ook gereviewde studies kunnen methodologische fouten bevatten of later worden weerlegd. Hoe wij de kwaliteit van bronnen wegen, staat in ons bronnenbeleid.
Peptide
Een keten van aminozuren, korter dan een eiwit — de grens ligt ruwweg bij vijftig aminozuren. Het lichaam maakt zelf talloze peptiden aan, waaronder hormonen zoals insuline en GLP-1; daarnaast worden synthetische peptiden onderzocht als kandidaat-geneesmiddel. Een voorbeeld van zo’n onderzochte maar niet-goedgekeurde peptide is BPC-157.
Placebo
Een behandeling zonder werkzame stof, zoals een pil zonder actief bestanddeel, gebruikt als vergelijkingsmateriaal in klinisch onderzoek. Mensen die een placebo krijgen, rapporteren vaak toch verbetering — het placebo-effect. Daarom telt een verbetering pas als bewijs wanneer die duidelijk groter is dan wat de placebogroep laat zien.
Preklinisch onderzoek
Al het onderzoek dat plaatsvindt vóór studies bij mensen: celkweek, weefselmodellen en dierproeven. Preklinisch werk is een noodzakelijke eerste stap, maar de voorspellende waarde is beperkt: het overgrote deel van de stoffen die er veelbelovend uitzien, haalt de eindstreep bij mensen nooit.
Preprint
Een wetenschappelijk manuscript dat openbaar wordt gemaakt voordat het peer review heeft doorlopen. Preprints versnellen de wetenschappelijke uitwisseling, maar de inhoud is nog door niemand onafhankelijk gecontroleerd. Conclusies die alleen op een preprint steunen, verdienen daarom extra terughoudendheid.
Publicatiebias
De vertekening die ontstaat doordat studies met een positief of opvallend resultaat vaker worden gepubliceerd dan studies zonder effect. Daardoor kan de gepubliceerde literatuur een rooskleuriger beeld geven dan alle uitgevoerde onderzoeken samen. Systematische reviews proberen hiervoor te corrigeren, bijvoorbeeld door ook geregistreerde maar nooit gepubliceerde studies op te sporen.
RCT (gerandomiseerde gecontroleerde studie)
Randomized controlled trial: een studie waarin deelnemers door loting worden verdeeld over een behandelgroep en een controlegroep. Door die willekeurige toewijzing zijn beide groepen gemiddeld vergelijkbaar, waardoor een verschil in uitkomst aan de behandeling kan worden toegeschreven. De RCT geldt als de gouden standaard voor het aantonen van werkzaamheid.
Research chemical
Marketingterm voor stoffen zonder goedkeuring als geneesmiddel die online worden verkocht met het etiket ‘uitsluitend voor onderzoeksdoeleinden’. Dat etiket is bedoeld om geneesmiddelenwetgeving te omzeilen, maar verandert de juridische status niet: aanbieden voor menselijk gebruik blijft niet toegestaan, en de productkwaliteit wordt door geen enkele instantie gecontroleerd. Zie voor een uitgewerkt voorbeeld ons dossier over BPC-157.
Systematische review
Literatuuroverzicht dat volgens een vooraf vastgelegde, reproduceerbare methode alle relevante studies over een onderzoeksvraag opspoort, beoordeelt en samenvat — vaak gecombineerd met een meta-analyse. Een systematische review weegt zwaarder dan een gewone (narratieve) review, omdat de systematische aanpak selectieve bronkeuze tegengaat.
WADA / dopinglijst
Het World Anti-Doping Agency stelt jaarlijks de dopinglijst vast: stoffen en methoden die in de georganiseerde sport verboden zijn. Categorie S0 verbiedt daarnaast alle farmacologische stoffen zonder goedkeuring voor menselijk gebruik, waardoor experimentele stoffen zoals onderzoekspeptiden automatisch onder het verbod vallen. Sporters die onder een dopingreglement vallen, zijn zelf verantwoordelijk voor wat er in hun lichaam wordt aangetroffen.

Mis je een begrip, of klopt een definitie volgens jou niet? De redactie herziet deze lijst doorlopend volgens ons correctiebeleid. Deze uitleg is informatief en vervangt geen advies van een arts of apotheker.