Het KIHD-cohort: decennia aan Finse gegevens
Vrijwel al het bekende saunaonderzoek komt uit één bron: de Kuopio Ischaemic Heart Disease Risk Factor Study (KIHD), een Fins bevolkingscohort onder leiding van onder anderen cardioloog Jari Laukkanen. Tussen 1984 en 1989 werden 2.315 mannen van 42 tot 60 jaar uit Oost-Finland uitgebreid onderzocht, inclusief vragen over hoe vaak en hoe lang zij de sauna gebruikten. Daarna werden ze ruim twintig jaar gevolgd [1].
Die opzet heeft sterke kanten: een grote steekproef, objectief geregistreerde uitkomsten zoals sterfte en ziekenhuisdiagnoses, en een zeer lange follow-up. Maar het blijft observationeel onderzoek: niemand werd geloot naar een sauna- of controlegroep. De onderzoekers keken achteraf welke uitkomsten samenhingen met de saunagewoonten die mannen zelf rapporteerden.
Minder cardiovasculaire sterfte bij frequente saunagangers
De bekendste publicatie verscheen in 2015 in JAMA Internal Medicine. Mannen die vier tot zeven keer per week de sauna gebruikten, hadden vergeleken met mannen die één keer per week gingen een ruwweg 60 procent lager risico op plotse hartdood en een ongeveer 40 procent lagere totale sterfte tijdens de follow-up van mediaan 20,7 jaar. Ook fatale coronaire hartziekte en cardiovasculaire sterfte kwamen in die groep duidelijk minder voor, en langere saunasessies hingen samen met een lager risico dan korte [1].
Belangrijk: dit zijn associaties na statistische correctie voor onder meer leeftijd, bloeddruk, roken, alcohol, fysieke activiteit en sociaaleconomische status — geen gemeten behandeleffecten. Een latere Finse cohortstudie waarin ook vrouwen meededen, vond een vergelijkbaar patroon: hogere saunafrequentie hing samen met lagere cardiovasculaire sterfte bij beide geslachten [2].
Ook dementie en alzheimer in beeld
In 2017 publiceerde dezelfde groep een analyse van hetzelfde cohort met dementie als uitkomst. Tijdens de follow-up werden 204 gevallen van dementie en 123 gevallen van de ziekte van Alzheimer geregistreerd. Mannen die vier tot zeven keer per week de sauna gebruikten, hadden vergeleken met de eenmaal-per-weekgroep een ongeveer 66 procent lager risico op dementie en 65 procent lager risico op alzheimer [3].
Dat is een opvallend groot verschil — en juist dat maant tot voorzichtigheid. Effecten van deze omvang zijn in leefstijlonderzoek zeldzaam, en hoe groter een gevonden verband in observationeel onderzoek, hoe belangrijker de vraag of iets anders dan de sauna zelf het verschil verklaart.
Waarom associatie geen causaliteit is
Een cohortstudie kan laten zien dát twee dingen samenhangen, niet waaróm. Voor de saunadata zijn er minstens drie alternatieve verklaringen die de onderzoekers zelf ook benoemen.
- Confounding: wie vier tot zeven keer per week tijd heeft voor de sauna, verschilt waarschijnlijk ook op andere punten van wie één keer gaat — denk aan gezondheid, fitheid, vrije tijd en welvaart. Statistische correctie vangt dat maar gedeeltelijk op; restverstoring is nooit uit te sluiten.
- Omgekeerde causaliteit: mensen die al ziek of kwetsbaar zijn, verdragen hitte slechter en gaan minder vaak naar de sauna. Dan veroorzaakt niet de sauna de gezondheid, maar bepaalt de gezondheid het saunagedrag.
- Beperkte generaliseerbaarheid: het kerncohort bestond uit Finse mannen van middelbare leeftijd in een cultuur waar sauna alledaags is. De referentiegroep gebruikte de sauna bovendien al wekelijks; hoe dit zich vertaalt naar mensen die nooit een sauna gebruiken, of naar infraroodcabines, is niet onderzocht.
Wat is aannemelijk — en wat niet bewezen?
Dat gezegd hebbende: het verband is niet uit de lucht gegrepen. Fysiologisch doet een saunasessie iets dat op lichte tot matige inspanning lijkt: de hartslag stijgt naar zo'n 100 tot 150 slagen per minuut, bloedvaten verwijden en op korte termijn zijn verbeteringen in vaatfunctie, vaatstijfheid en bloeddruk beschreven. Reviews noemen die mechanismen plausibel als gedeeltelijke verklaring, maar benadrukken dat hard bewijs uit gerandomiseerde studies met sterfte of dementie als eindpunt ontbreekt [4].
Interessant is ook dat sauna en fitheid elkaar in het KIHD-cohort leken aan te vullen: de combinatie van een goede cardiorespiratoire fitheid en frequent saunagebruik hing samen met een lager sterfterisico dan elk van beide afzonderlijk [5]. Dat past bij het beeld dat sauna eerder een aanvulling op beweging is dan een vervanging ervan — wie aan longevity werkt, begint bij fitheid; zie ook ons artikel over VO2max en gezondheid.
Samengevat is aannemelijk dat regelmatig saunagebruik voor de meeste gezonde volwassenen veilig is en samenhangt met gunstige cardiovasculaire markers. Niet bewezen is dat sauna levens verlengt of dementie voorkómt: daarvoor zouden lange gerandomiseerde studies nodig zijn, en die bestaan niet — en komen er om praktische redenen mogelijk ook nooit.
Kort samengevat
De Finse KIHD-studies tonen een consistent en dosisafhankelijk verband tussen frequent saunagebruik en minder cardiovasculaire sterfte, totale sterfte en dementie. Dat is intrigerend, en de fysiologische mechanismen zijn plausibel. Maar het blijft observationeel onderzoek bij een specifieke populatie: het bewijst niet dat de sauna zélf de oorzaak is van die betere uitkomsten. Wie graag naar de sauna gaat, vindt in deze data vooral geruststelling; wie het puur voor de levensverlenging overweegt, moet weten dat dat effect niet is aangetoond. Dit artikel is informatief bedoeld en geen medisch advies; wie hart- en vaatziekten, een lage bloeddruk of andere aandoeningen heeft, bespreekt intensief saunagebruik het best eerst met een arts.